In Sint-Gillis wilde de Openbare Vastgoedmaatschappij Foyer du Sud een lokaal openen voor haar huurders en de bewoners van de wijk. Het doel: een plek creëren waar bewoners samenkomen, worden geraadpleegd over de programmatie en deelnemen aan het co‑beheer. Er werd een degelijk participatief proces opgezet. Via workshops, ontmoetingen en enquêtes werden bewoners betrokken bij vragen over de toekomst van het lokaal. Er kwamen ideeën naar boven, behoeften werden geuit en er ontstonden dynamieken, maar de ambitie van co‑beheer is tot op heden niet volledig gerealiseerd.
Gaandeweg het proces drong zich een herkenbare vaststelling op. Bewoners wilden het lokaal gebruiken, deelnemen aan activiteiten en elkaar ontmoeten. Maar zodra het ging om verantwoordelijkheden opnemen — organiseren, beheren, structureren — zorgden concrete moeilijkheden ervoor dat de betrokkenheid niet noodzakelijk bleef bestaan. Zoals de projectcoördinator het samenvatte:
“de bewoners wilden activiteiten, maar zonder ze zelf te moeten dragen”.
Waar raadpleging ophoudt en co‑beheer begint
Het project toont een fundamenteel verschil tussen raadpleging en co‑beheer. Waar het eerste gebaseerd is op reactieve en kortdurende betrokkenheid, vraagt het tweede ook verantwoordelijkheid en een vorm van toe‑eigening. Het gaat niet langer enkel om reageren op voorstellen en occasioneel participeren, maar om zich op lange termijn te engageren om de plek te laten leven, zonder noodzakelijk te wachten op een kader van de overheid. En die toe‑eigening ontstaat niet vanzelf.
Het participatieve proces was nochtans goed opgebouwd. Er werden diverse en inclusieve methodes gebruikt, er werden meerdere instapmogelijkheden geboden en er was bijzondere aandacht voor vertrouwen en toegankelijkheid.
Toch botst zelfs een stevig proces op grenzen:
- niet iedereen heeft de tijd of mogelijkheid om zich vrijwillig te engageren
- verantwoordelijkheden opnemen kan zwaar en onzeker aanvoelen
- zonder ondersteuning blijft beheer een moeilijke stap
- en zonder mensen die het project dragen, verliest de dynamiek aan kracht
Ook het financieringskader speelde een rol: het richtte zich op participatie en programmatie, maar niet op structurele ondersteuning van het beheer. Dit is een terugkerend probleem. Men verwacht dat bewoners taken opnemen die lijken op professioneel werk: organiseren, plannen, communiceren, beheren, zonder hen de nodige middelen of ondersteuning te geven.
Toch kan co‑beheer werken
In Nederland heeft het kennisplatform “Collectieve Kracht” juist als doel publieke actoren en burgercollectieven te ondersteunen bij de uitvoering van co‑beheerde projecten: buurtruimtes, energiecoöperaties, collectieve voorzieningen. De mogelijke uitdagingen zijn vergelijkbaar, maar het verschil zit in de voorwaarden die worden gecreëerd.
Een concreet voorbeeld: in een wijkproject beheren bewoners samen een ontmoetingsplek. Niet omdat ze dit “er zomaar bij nemen”, maar omdat:
- een ondersteunende structuur de administratie en organisatie op zich neemt
- bewoners zich op verschillende niveaus kunnen engageren (eenmalig of in een kernteam)
- de groep de tijd krijgt om zich te vormen
- en bepaalde rollen (gedeeltelijk) worden vergoed of professioneel ondersteund
Met andere woorden: bewoners worden niet aan hun lot overgelaten. Co‑beheer wordt georganiseerd, ondersteund en gefaciliteerd, en er worden materiële en temporele voorwaarden gecreëerd die het vergemakkelijken. Zulke voorwaarden garanderen niet automatisch toe‑eigening, maar maken ze wel veel waarschijnlijker.
Een subsidiëringslogica die participatie valoriseert maar beheer vergeet
Achter deze vaststelling schuilt een structurele spanning in de manier waarop projecten worden gefinancierd — een spanning die het middenveld goed kent. Subsidies richten zich vaak op participatieve processen, tijdelijke trajecten en snel zichtbare resultaten, zoals workshops of rapporten. Dat is logisch: ze zijn gemakkelijk meetbaar en passen binnen een projectlogica.
Maar co‑beheer speelt zich af in een andere tijdsdimensie. Het vraagt tijd, een geleidelijke opbouw van relaties, passende begeleiding en vaak middelen voor structurele rollen. Het zijn geen onmiddellijke resultaten, maar langetermijnprocessen.
Vandaag verwacht men vaak zowel participatie als co‑beheer, maar financiert men vooral tijdelijke, afgebakende participatieprocessen. Dat co‑beheer onder zulke omstandigheden niet tot stand komt, is geen uitvoeringsprobleem maar een ontwerpfout in hoe projecten worden bedacht en gefinancierd.
Wie co‑beheer echt wil ondersteunen, moet de logica veranderen: financiering voorzien voorbij de projectfase, hybride modellen ondersteunen (vrijwillig en betaald engagement), trekkende rollen begeleiden en realistische verwachtingen hanteren.
Zonder die veranderingen blijven we investeren in participatie… zonder ooit de fase te bereiken waar het echt begint.
De les
De ervaring van Foyer du Sud toont twee dingen tegelijk. Enerzijds de waarde van participatieve processen: ze brengen mensen samen, maken behoeften zichtbaar en zetten een plek in beweging. Anderzijds volgt co‑beheer een andere logica. Het is geen automatisch vervolg op participatie, maar hangt af van specifieke voorwaarden: tijd, continuïteit, begeleiding, duidelijke rollen, realistische verwachtingen en, ja, middelen.
Co‑beheer is geen “goedkope” alternatieve vorm van professioneel beheer. Het is een andere werkwijze die minstens evenveel investering vraagt.
Participatie kan je organiseren. Maar toe‑eigening moet groeien.
Om verder te gaan
- Elinor Ostrom, Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action
- Tine De Moor, The Dilemma of the Commoners
