Naar een burgerstatuut voor participatie?

Inleiding

Burgerparticipatie wil de stem van de burger versterken, maar slaagt er moeilijk in om alle beloften na te komen. Wie participatie organiseert, botst geregeld op twee obstakels: mobilisatie en inclusie.

Deze tekst verkent een institutioneel spoor om die uitdagingen aan te pakken: een wettelijk erkend burgerstatuut voor wie participeert. Het statuut van participerende burger kan een juridisch kader bieden dat deelnemers aan een participatietraject erkent en beschermt, naar het voorbeeld van bestaande burgerstatuten zoals dat van jurylid bij het hof van assisen of van vrijwilliger. Een dergelijk statuut veronderstelt dat minstens twee zaken worden vastgelegd die vandaag nog door iedere opdrachtgever apart worden geïmproviseerd: een duidelijke financiële vergoeding en bescherming van de tijd die deelnemers aan participatie besteden.

1.  Waarom een statuut voor participerende burgers? Drie vaststellingen.

Eerste vaststelling: er nemen vaak minder mensen deel dan gehoopt, en de groep is weinig divers. In trajecten waar iedereen die zich aandient welkom is, houdt men meestal de mensen over die kúnnen participeren en die de weg kennen. De kans dat iemand deelneemt, stijgt met het diploma, de leeftijd en de mogelijkheid om de eigen tijd in te delen. Zelfs een loting lost dat niet helemaal op: niet iedereen kan even makkelijk op de uitnodiging ingaan. Een statuut kan die instapdrempels verlagen.

Tweede vaststelling: het gebrek aan inclusie ondermijnt de legitimiteit van participatietrajecten. Wanneer bepaalde sociale groepen worden uitgesloten, kan een kloof ontstaan tussen wie wel en wie niet deelneemt. Een statuut kan dat legitimiteitstekort deels opvangen, ook al neemt het de sociale oorzaken van niet-participatie niet weg (Jacquet, Petit, 2022).

Derde vaststelling: wie participeert, krijgt daar weinig formele erkenning voor. De vaardigheden die men opdoet in een deliberatief traject kan men zelden ergens laten gelden: argumenteren, luisteren, samen voorstellen formuleren, en daarbovenop een betere kennis van het thema. Een statuut van participerende burger zou die deelname erkennen als een volwaardige vorm van burgerengagement, met maatschappelijk en democratisch nut. Die institutionele erkenning kan het zelfvertrouwen van deelnemers versterken en hun gevoel dat ze politiek meetellen, vooral bij groepen die doorgaans ver van participatie af staan.

2.  Hoe gaat dat in zijn werk? Van improvisatie naar regelgeving

Vandaag moet iedere opdrachtgever van een participatietraject improviseren: per geval over een vergoeding onderhandelen, een eigen charter opstellen of met welwillende werkgevers een regeling voor de werkuren uitwerken. Het resultaat is een lappendeken van uiteenlopende praktijken in het participatielandschap, zonder gemeenschappelijk referentiekader.

In België bestaat er een gedeeltelijk wettelijk kader,met de wet betreffende de rechten van vrijwilligers. Hoofdstuk VII daarvan gaat over “de kostenvergoedingen ontvangen in het kader van het vrijwilligerswerk”.

Die wettelijke basis maakt een forfaitaire terugbetaling mogelijk, dus zonder bewijsstukken, op voorwaarde dat twee plafonds niet worden overschreden: 44,02 euro per dag en 1.760,83 euro per jaar (bron: Vlaams Steunpunt Vrijwilligerswerk, bijgewerkte bedragen voor 2026).

De forfaitaire kostenvergoeding kan worden gecombineerd met een verplaatsingsvergoeding, als reële kostenvergoeding, voor een beperkt aantal kilometers met de auto, aan 0,4440 euro per kilometer (bijgewerkt: juli-september 2026), met de fiets, aan 0,37 euro (2026), of met het openbaar vervoer op basis van de vervoerbewijzen. Een beperking van dit systeem voor burgerparticipatie is dat het over alle vrijwilligersactiviteiten samen gaat. Een vrijwilliger die bij verschillende organisaties actief is, moet de ontvangen kostenvergoedingen optellen en mag daarmee de maxima niet overschrijden (bron, 2026). Wie zich al elders als vrijwilliger inzet, houdt dus mogelijk minder ruimte over om vergoed te worden.

Een kostenvergoeding dekt slechts één van de vormen van financiële compensatie in participatietrajecten. Drie elementen moeten uit elkaar worden gehouden: presentiegelden, kostenvergoedingen (terugbetaling van kosten) en eenmalige bezoldigingen. Kostenvergoedingen compenseren alleen de kosten die deelnemers werkelijk maken, zoals verplaatsingen en kinderopvang. Ze kennen geen geldwaarde toe aan de tijd of de participatie zelf. Presentiegelden en eenmalige bezoldigingen doen dat wel: daarmee beslist de opdrachtgever om de participatie zelf financieel te erkennen, de eerste forfaitair en symbolisch, de tweede als een echte betaalde prestatie.

De tabel hieronder geeft een niet-exhaustief overzicht van vergoedingen, verlofregelingen en vormen van erkenning die in België al bestaan.

Een eerste aanzet tot een statuut voor participatie bestaat dus, maar het blijft een zeldzaam gegeven. De meest uitgewerkte vormen bestaan vooral uit individuele financiële compensatie, aangevuld met ad-hocoplossingen voor praktische zaken zoals kinderopvang. Dergelijke voorstellen raken echter niet aan de structurele drempels die participatie beperken: de indeling van de vrije tijd, het ontbreken van een echt burgerverlof, het gebrek aan vorming in participatie …

Om participatie te faciliteren, plannen opdrachtgevers hun vergaderingen hoofdzakelijk in het weekend. De vraag naar participatieverlof komt nog helemaal niet aan bod. Burgerparticipatie blijft dus losgekoppeld van de werktijd, en geldt in de praktijk als een vorm van engagement die in de vrije tijd wordt aangegaan. Nochtans zouden die trajecten aan legitimiteit en geloofwaardigheid winnen als burgers tijdens hun werktijd konden deelnemen. Participatie wordt dan een erkende activiteit in plaats van een extra engagement in het weekend.

Er is een duidelijke vraag van burgers naar betere stimulansen voor participatie. In trajecten waar die ontbreken, laten deelnemers dat ook weten. Dat was in 2018 het geval bij het Burgerkabinet van de Stad Gent: de opdrachtgevers hadden voor dit participatietraject niet voorzien in een vergoeding of terugbetaling van vervoerskosten. Achteraf kwam dat als kritiek terug in de evaluatie door de deelnemers.

De voorbije jaren zijn er verschillende politieke en parlementaire initiatieven geweest rond dit thema. Die initiatieven hebben het niet gehaald, maar ze tonen wel aan dat een dergelijke uitbreiding van de wet realistisch is.

Dat is ook haalbaar, want een statuut voor participerende burgers hoeft niet van nul te worden opgebouwd. Het kan voortbouwen op regelingen die al bestaan. De assisenjury is daarvan het meest uitgewerkte voorbeeld. In België kan iedereen tussen 28 en 65 jaar die op de kiezerslijsten staat, worden geloot. Deelname is verplicht en volledig beschermd: tijdens de eerste vijf dagen van het proces is de werkgever wettelijk verplicht om het loon door te betalen (‘klein verlet’). Daarna wordt de arbeidsovereenkomst geschorst wegens overmacht en neemt de Staat over, of de werkgever, die daarvoor wordt vergoed. Zelfstandigen krijgen een dagvergoeding op basis van hun netto beroepsinkomen, aangevuld met forfaitaire vergoedingen. Dat volledige juridische kader bestaat dus al voor een andere burgerplicht en kan als sjabloon dienen voor een toekomstig statuut voor participerende burgers.

3.  Conclusie

Het statuut van participerende burger kan materiële en symbolische drempels voor participatie wegnemen die vandaag bekend zijn, door alles in één gemeenschappelijk wettelijk kader te gieten.

Toch roept een dergelijk statuut verschillende vragen op. Ten eerste: moet deelname verplicht worden wanneer men geloot is, zoals bij de assisenjury? Dat zou de zelfcensuur wegnemen van veel burgers die vinden dat ze niet legitiem genoeg zijn, maar het dreigt het engagement ook te herleiden tot een formaliteit die men ondergaat. Een tweede vraag is wie het statuut kan inzetten. Het statuut voorbehouden aan overheidsinstellingen levert rechtszekerheid en stabiliteit op, maar sluit horizontalere vormen van engagement uit, zoals die van het middenveld. Ten slotte vrezen sommigen dat zulke regelgeving het deliberatieve proces uiteindelijk ‘volgzaam’ maakt (Ferrando en Vergne, 2022), met het risico dat er een groep van betaalde ‘beroepsburgers’ ontstaat. Een cumulverbod, zowel in aantal als in tijd, zoals Camille Morio (2022) voorstelt, kan een manier zijn om te vermijden dat er een nieuwe participatie-elite ontstaat.

Hoe noodzakelijk het statuut ook is, op zichzelf lost het de problemen rond vertegenwoordiging niet op. Het is een mogelijke verbetering, maar het ontslaat niemand van de plicht om de andere structurele knelpunten van participatietrajecten aan te pakken. Eén daarvan is de vraag naar opvolging en verantwoording, een essentiële voorwaarde voor de legitimiteit en de doeltreffendheid van die trajecten. De kans bestaat dat in die context de grenzen van participatie op het vlak van opvolging, verantwoording en invloed nog scherper zullen worden ervaren. Ze verdienen dan ook meer aandacht, wil dit nieuwe recht relevant en effectief zijn.

Breder bekeken pakt dit statuut een symptoom aan. Een van de diepere oorzaken is de overheersende plaats die andere activiteiten innemen in ons leven, en dan vooral het werk. Daardoor blijft er weinig ruimte over voor burgerschap. Daarnaast verandert het statuut op zichzelf niets aan de sociale en economische omstandigheden die aan de ongelijke participatie ten grondslag liggen. Toch blijft het statuut van participerende burger een krachtig instrument: het kan individuele drempels voor participatie wegwerken en de diversiteit in de participatieruimten vergroten. Op korte termijn heeft het een rechtstreeks effect op iemands mogelijkheid om deel te nemen, doordat het tijd vrijmaakt en een vergoeding oplevert. Op middellange en lange termijn kan het participatie geloofwaardiger maken en meer erkenning geven, en de weg openen voor nieuwe rechten in de uitoefening van het burgerschap.

Bibliografie

Ferrando, J., Vergne, A. (2022). ‘Statut citoyen’. In G. Petit, L. Blondiaux, I. Casillo, J.-M. Fourniau, G. Gourgues, S. Hayat, R. Lefebvre, S. Rui, S. Wojcik, & J. Zetlaoui-Léger (red.), Dictionnaire critique et interdisciplinaire de la Participation, DicoPart (tweede uitgave). GIS Démocratie et Participation. https://www.dicopart.fr/statut-citoyen-2022

Jacquet, V. en Petit, G. (2022). ‘Non-participation’. In G. Petit, L. Blondiaux, I. Casillo, J.-M. Fourniau, G. Gourgues, S. Hayat, R. Lefebvre, S. Rui, S. Wojcik, & J. Zetlaoui-Léger (red.), Dictionnaire critique et interdisciplinaire de la Participation, DicoPart (tweede uitgave). GIS Démocratie et Participation. https://www.dicopart.fr/non-participation-2022

Morio, C. (2022). ‘Droit de la participation’. In G. Petit, L. Blondiaux, I. Casillo, J.-M. Fourniau, G. Gourgues, S. Hayat, R. Lefebvre, S. Rui, S. Wojcik, & J. Zetlaoui-Léger (red.), Dictionnaire critique et interdisciplinaire de la Participation, DicoPart (tweede uitgave). GIS Démocratie et Participation. https://www.dicopart.fr/droit-de-la-participation-2022